Minęło 300 godzin i dalej nie mam dość. Co sprawia, że nie potrafimy przestać grać w niektóre gry?

Są takie gry, które zaliczamy tylko raz – i czujemy się spełnieni. Historia zostaje domknięta, główny bohater przechodzi swoją drogę, fabuła znajduje miejsce na półce obok przeczytanej książki. Wspominamy je z uznaniem, może nawet z emocjami, ale nie czujemy potrzeby, by do nich wracać. Ale są też inne gry. Takie, które zostają z nami na dłużej, nawet jeśli technicznie rzecz biorąc, też mają zakończenie.

Nie odkładamy ich na półkę, tylko zostawiamy zainstalowane i co jakiś czas do nich wracamy. Wracamy do nich po pracy. Po tygodniu przerwy. Po kilku miesiącach. Z ciekawości, z przyzwyczajenia, pod wpływem wewnętrznego impulsu, który trudno nazwać. Może chodzi o erpegowy klimat. Może o systemy, które wciąż mają przed nami jakieś tajemnice. Może o tę myśl, że w grze nadal czeka na nas wiele wyzwań. Cokolwiek to jest – coś w tych grach przyciąga nas ponownie i sprawia, że spędzamy z nimi nie kilkadziesiąt godzin, tylko setki czy nawet tysiące. I właśnie o tym chciałbym dziś opowiedzieć. O regrywalności jako zjawisku, które sprawia, że pewne gry żyją długo po ich przejściu i po napisach końcowych. Przyjrzyjmy się więc temu, jak są zbudowane, co w nich działa i dlaczego nie potrafimy ich zostawić w spokoju.

Typ gry

Niektóre gry już z samej definicji są zaprojektowane tak, byśmy do nich wracali – to nie tyle dodatek, co ich fundament. Weźmy za przykład rogueliki. Hades, Slay the Spire, Dead Cells, Risk of Rain 2 – wszystkie te tytuły opierają się na jednej, powtarzalnej pętli: zaczynamy od zera, próbujemy, przegrywamy, uczymy się i próbujemy znowu. Ale to, co najciekawsze, dzieje się nie podczas pierwszego przejścia, tylko dopiero po nim. W wielu takich tytułach kampania to jedynie przystanek – po finale otwierają się nowe poziomy trudności, kolejne warstwy systemów, dodatkowe wyzwania, które sprawiają, że wcześniejsza wiedza staje się punktem wyjścia. I nagle okazuje się, że gra, którą już skończyliśmy, tak naprawdę dopiero się zaczęła. Wyzwanie może rosnąć i rosnąć, a my z takim tytułem możemy dzięki temu spędzić setki, o ile nie tysiące, godzin. 

Zupełnie innym przypadkiem są sandboksy i gry z otwartym światem – bo tu regrywalność nie wynika z konstrukcji pętli, tylko ze struktury ich uniwersum. Skyrim, GTAV, Assassin’s Creed: Valhalla, Cyberpunk 2077 – wszystkie oferują ogromne mapy z dziesiątkami aktywności, pobocznych historii, znajdziek, minigier i miejsc do odwiedzenia. To trochę jak wielka makieta, po której można spacerować i próbować różnych rzeczy w dowolnej kolejności, co samo potrafi zająć ogromne ilości godzin. Ale skala to jeszcze nie wszystko.

Bo najlepsze i najbardziej wciągające gry z otwartym światem to te, które nie zmuszają nas do działania, nie zasypują interfejsu pytajnikami ani nie wciągają siłą w kolejne aktywności do odhaczenia. Zamiast tego budują świat tak, że po prostu chce się w nim być. Elden Ring robi to po mistrzowsku – oferując pełną swobodę i zaufanie do gracza. Nie pyta, czy jesteśmy gotowi – po prostu wskazuje kierunek i pozwala odkrywać świat oraz historię na własnych warunkach. Red Dead Redemption 2 z kolei zachwyca skalą szczegółów, tempem, w którym pozwala żyć, i emocjonalną głębią interakcji – to świat, który wciąga nawet wtedy, gdy nie mamy żadnego celu. Wystarczy przejażdżka konno przez góry. Wystarczy poranna kawa i papieros przy wirtualnym ognisku. To ten rodzaj świata, w którym po prostu chce się być jak najdłużej.

Warto jednak zaznaczyć różnicę między grami z otwartym światem a sandboksami z prawdziwego zdarzenia, takimi jak np. Minecraft. Tam nie ma nawet predefiniowanej historii – wszystko, co robimy, wynika z naszej własnej inicjatywy. Nie ma wytycznych, nie ma questów, nie ma fabularnego haka. Gracz sam musi znaleźć sobie sens – czy to w budowie zamku, przetrwaniu pierwszej nocy, czy eksploracji podziemnych jaskiń. I właśnie dlatego Minecraft też potrafi wciągnąć na setki godzin – bo każda sesja jest taka, jaką sobie wymyślimy. Tu akurat regrywalność nie wynika z różnorodności treści, tylko z wolności tworzenia reguł.

Tak więc rogueliki uczą systemów i rzucają nam coraz większe wyzwanie. Sandboksy dają przestrzeń. A najlepsze gry z otwartym światem to te, które nie tylko zapewniają ogromną mapę, ale i powód, by na niej zostać. Nawet jeśli nie mamy żadnego konkretnego celu. Są to podstawy rozgrywki w konkretnych gatunkach gier, które sprawiają, że z założenia spędzamy z nimi więcej czasu niż tylko tyle, ile wymaga standardowe jednorazowe przejście.

Złożoność systemów

Niektóre gry wciągają nie klimatem, nie światem, nawet nie historią – tylko systemami. Konstrukcją, która działa jak mechanizm zegarka: złożona, precyzyjna, często przytłaczająca, ale jednocześnie dająca to niepowtarzalne uczucie, że im więcej gramy, tym lepiej rozumiemy. To nie do końca gatunek – raczej specyficzne podejście do projektowania. Takie, które zakłada, że gra ma być maszynką do eksperymentów. Do testowania, przebudowywania i wiecznego analizowania.

Przykład pierwszy z brzegu – Path of Exile. Drzewko pasywnych umiejętności wygląda tu jak mapa metra połączona z układem nerwowym. Dziesiątki klas, specjalizacji, kombinacji przedmiotów i mikrosystemów, które wymagają godzin czytania, teorii, planowania. Ale właśnie to sprawia, że chcemy grać dalej. Bo wiemy, że jeszcze nie rozgryźliśmy wszystkiego. Że możemy stworzyć coś lepszego. Innego. Ciekawszego.

Podobnie działa Elden Ring, choć na pierwszy rzut oka wydaje się pozycją bardziej przystępną. Ale i tu mamy do czynienia z ogromną liczbą decyzji – jaką klasę wybrać, jaką broń rozwijać, czy iść w czary, czy w statusowe efekty, a może w szybką walkę wręcz z unikami. Gra nie mówi, co jest najlepsze – pozwala samodzielnie to odkrywać. A to oznacza, że gdy przejdziemy ją raz, kolejne podejścia będą wyglądały zupełnie inaczej. Za każdym razem gramy w tę samą grę, ale grą jest też proces tworzenia nowej postaci.

Co ważne – ta złożoność nie musi dotyczyć tylko rozwijania bohatera. Może dotyczyć całego świata. Factorio to przykład gry, która regrywalność opiera nie na progresji, tylko optymalizacji. Jak usprawnić produkcję? Jak lepiej rozplanować fabrykę? Jak zautomatyzować wszystko tak, żeby funkcjonowało bez naszego udziału? Gra, która na papierze wygląda jak symulator taśmociągów, w praktyce wciąga na setki godzin – bo cały czas uczymy się czegoś nowego. Nowych rozwiązań. Lepszych ścieżek. Czystszych układów. A każda nowa rozgrywka to szansa, żeby zacząć jeszcze raz – tym razem nieco mądrzej i z dodatkową wiedzą.

W takich produkcjach największą nagrodą nie jest wyjątkowy przedmiot czy scenka fabularna. Największą nagrodą jest nasz własny rozwój i to, że stajemy się trochę mądrzejsi niż godzinę temu. I właśnie dlatego wracamy do nich tak chętnie.

Live service

Chwilę temu wspomniałem o Path of Exile, które wykorzystuje jeszcze dodatkową formę regrywalności – bycie grą-usługą. To inny rodzaj powtarzalnej zabawy. Mniej organiczny, mniej romantyczny – ale równie skuteczny. Gry typu live service nie liczą wyłącznie na to, że sami z siebie do nich wrócimy, bo zatęsknimy za ich światem czy systemem walki. One nas wciągają z powrotem poprzez ciągłą zmianę. Poczucie, że jeśli nie zalogujemy się co jakiś czas, możemy sporo przegapić. To gry, które funkcjonują jak platformy – żyją, zmieniają się, ewoluują. Co kilka miesięcy pojawiają się nowe sezony, czasowe eventy, ograniczone okienka na zdobycie unikalnych nagród, postaci czy broni. Jednego dnia w grze nie ma nic nowego, a kolejnego – cały hub udekorowany jest świątecznymi lampkami, NPC mówią o nadciągającym zagrożeniu, a pasek postępu sezonowego znowu jest pusty i czeka, aż go zapełnimy.

Nie chodzi tylko o zawartość. Chodzi o rytm. O to, że gra wraca do nas jak serial, który wypuszcza nowy odcinek co tydzień. Czasem subtelnie. Czasem z hukiem i zwiastunem na pół internetu. Ale efekt jest ten sam – wracamy, bo nie chcemy czegoś przegapić. Bo za tydzień tego już może nie być. Bo nasi znajomi już grają. Bo nagroda za ukończenie przepustki wygląda zbyt dobrze. I nagle FOMO przestaje być tylko zjawiskiem społecznym, a staje się mechaniką rozgrywki świadomie wykorzystywaną przez deweloperów.

To podejście różni się od bardziej klasycznej regrywalności – tej, którą znamy z gier offline. W Dark Souls, Slay the Spire czy nawet Skyrimie gra się nie zmienia. Nie pojawiają się nowe eventy, nie ma nowych trybów, nie aktualizuje się interfejs. Zmienia się gracz. To my podchodzimy do nich inaczej. Wybieramy inną klasę. Idziemy inną ścieżką. Budujemy inną talię. Używamy wiedzy zdobytej wcześniej, żeby zagrać lepiej, inaczej, mądrzej. Regrywalność nie wynika z ruchu świata, tylko z naszych poczynań.

Oba podejścia potrafią działać. Jedno – poprzez świeżość i tempo. Drugie – poprzez głębię i otwartość na reinterpretację. A najbardziej regrywalne gry? Czasem potrafią połączyć oba te światy. 

Dobrym przykładem takiego połączenia są właśnie produkcje pokroju Path of Exile. Z jednej strony mamy tu silnik regrywalności oparty na systemach i ich nauce – każda nowa postać to okazja do złożenia lepszego zestawu umiejętności czy zdobycia innych typów broni. To ta klasyczna satysfakcja, że rozumiemy grę coraz lepiej. Ale z drugiej strony mamy też sezony, eventy, rotujące misje i nowe mechaniki wpuszczane do gry cyklicznie, czasem tylko na kilka tygodni. System zachęca, żeby wrócić, bo teraz można doświadczyć czegoś, czego potem już nie będzie. Jednocześnie gra niczego nie narzuca – jeśli chcemy, możemy po prostu wracać raz na jakiś czas i wciąż grać tą samą klasą postaci. W efekcie gra żyje w rytmie gracza, ale też potrafi go zaskoczyć. To przykład tytułu, który rozumie, że regrywalność nie zawsze musi pochodzić z jednej strony. Czasem najlepszy impuls do powrotu wypływa z zewnątrz – a czasem z wnętrza gracza. I obie te motywacje są równie wartościowe.

Decyzyjność

Nie wszystkie gry proszą, żebyśmy do nich wracali. Niektóre po prostu cicho sugerują: „mogło się to potoczyć inaczej”. I to wystarczy. Decyzyjność w grach to temat stary jak RPG, ale nie każda decyzja zasługuje na powrót. Czasem różnice są kosmetyczne. Czasem moralne wybory kończą się inną cutscenką. Ale są gry, które naprawdę budują swoje światy wokół narracyjnych odgałęzień. Takich, które mają konsekwencje – nie tylko mechaniczne, lecz także emocjonalne. Które zostają z nami po zakończeniu. I które rodzą to jedno, niepokojące pytanie: „A co by było, gdyby zrobił coś inaczej?”.

W Disco Elysium możemy być filozofem, ćpunem, faszystą, rewolucjonistą, detektywem z misją albo przegrywem z zapisem w psychiatrii. Wszystkie te postacie to my – ale każda z nich opowie zupełnie inną historię. W Baldur’s Gate 3 jeden wybór zmienia nie tylko zakończenie, ale też relacje z całą drużyną i układ sił w świecie. A w Until Dawn czy Detroit: Become Human cała zabawa polega na tym, kogo uda się uratować – a kogo nie.

To regrywalność oparta nie na systemach, tylko na narracyjnej ciekawości. I nawet jeśli część z tych dróg prowadzi do podobnych konkluzji, sam proces podejmowania decyzji – to, że mogliśmy coś zrobić inaczej – jest wystarczającą motywacją, by wrócić. Czasem nie chodzi nawet o zupełnie nową ścieżkę. Czasem wystarczy jeden wybór, którego wcześniej nie dokonaliśmy, odmówienie pomocy postaci, którą za pierwszym razem polubiliśmy. Albo porzucenie wątku, który wcześniej zamknęliśmy. Gra się nie zmienia diametralnie. Ale my się zmieniamy jako gracze. I to wystarczy. Regrywalność narracyjna to nie powtórka, tylko eksperyment z inną wersją siebie. Z pytaniem: kim jeszcze moglibyśmy być w tym samym świecie, z tymi samymi postaciami, ale z innymi wyborami?

Immersja i eksploracja

Niektóre gry nie muszą nic mówić. Nie muszą zachęcać, prowadzić za rękę ani nawet dawać nagrody. Wystarczy, że pokazują krajobraz. Albo horyzont. I coś w nas rusza. Chcemy tam pójść. Zobaczyć, co jest za wzgórzem. Sprawdzić, czy da się wejść na tę górę w tle. Eksploracja to jedna z najbardziej pierwotnych form regrywalności – bo nie potrzebuje niczego poza ciekawością gracza.

Są gry, które budują cały swój rytm wokół eksploracji. Elden Ring nie mówi, gdzie iść – ale każda droga gdzieś prowadzi. Breath of the Wild nie sugeruje, co jest ważne – ale wszystko wygląda jak coś, co warto sprawdzić. Hollow Knight milczy, ale jego mapa jest jak labirynt z własnym pulsem. Te światy przyciągają nie dlatego, że są piękne, ale dlatego, że rodzą pytania. A pytania to największy motor działania.

Eksploracja daje poczucie, że coś odkrywamy. Że jesteśmy pierwsi. Nawet jeśli wiemy, że miliony graczy były tam przed nami, sposób, w jaki my tam dotarliśmy, jest nasz własny. Każdy wybór ścieżki, każde spojrzenie w inną stronę, każdy moment, kiedy – zamiast ruszyć za celem questu – zbaczamy z głównej drogi, buduje relację ze światem gry, której nie da się podrobić.

I właśnie dlatego eksploracja potrafi być silnikiem regrywalności. Nie chodzi nawet o to, że czegoś nie widzieliśmy za pierwszym razem – choć to też się przecież zdarza. Chodzi o to, że za drugim razem spojrzymy inaczej. Może pójdziemy w inną stronę. Zatrzymamy się przy czymś, co kiedyś ominęliśmy. A może po prostu wrócimy, żeby jeszcze raz poczuć to coś – ten moment wyjścia z katakumb w Elden Ringu, gdy Limgrave otwiera się przed nami, a my stajemy oniemiali na wzgórzu.

Co ważne, taka eksploracja działa tylko wtedy, gdy świat jest wart eksplorowania. Nie wtedy, gdy składa się z checklisty znajdziek. Nie wtedy, gdy mapa świeci od pytajników. Wtedy, gdy świat jako taki jest nagrodą. Gdy wystarczy rozejrzeć się dookoła i już czujemy, że warto było tu dotrzeć. Po prostu dlatego, że coś nas zaciekawiło. W takich grach regrywalność nie wynika z mechanik, tylko z nastroju. Z poczucia, że ten świat wciąż coś przed nami ukrywa. A my po prostu chcemy tam wrócić – nawet jeśli już wszystko ukończyliśmy.

Platynowanie

Nie każdy gracz lubi eksperymenty. Nie każdy potrzebuje fabularnych decyzji, które zmieniają świat. Ale niemal każdy – prędzej czy później – trafi na grę, która uruchamia w nim coś pierwotnego, czyli potrzebę kolekcjonowania wszystkiego.

To może być lista trofeów na PlayStation. Może być dziennik przeciwników w Hollow Knighcie. Może być komplet zbroi w Assassin’s Creed: Odyssey, katalog stworków w Pokémon Scarlet albo pełna mapa w Ghost of Tsushima. Cokolwiek to jest – to nie tylko zbieractwo. Gra otwiera przed nami świat pełen zmiennych, nieskończonych wątków i możliwości, a my zyskujemy określone zadanie – znaleźć wszystko. I nagle w tym świecie, który nie ma jedynej słusznej ścieżki, tworzy się konkretna struktura i wyznaczony cel.

Jednym z najbardziej skondensowanych wyrazów tej potrzeby jest platynowanie gier – zdobycie wszystkich osiągnięć, zaliczenie każdego wyzwania, wyczyszczenie każdego zakamarka. To często jak zupełnie nowa relacja z grą. Bardziej wymagająca, bardziej systemowa, często wręcz obsesyjna. Dla wielu graczy gra nie jest ukończona, dopóki nie ma platyny, nawet jeśli oznacza to kolejne pełne przejście albo dziesiątki godzin spędzonych na wyzwaniach, które nie mają już nic wspólnego z główną opowieścią.

Kolekcjonowanie działa, bo daje wrażenie postępu. Nawet wtedy, gdy historia już dawno się skończyła. Nawet wtedy, gdy poziom trudności przestał być wyzwaniem. To postęp nie emocjonalny, nie fabularny, ale liczbowy i namacalny. Jeszcze tylko pięć piórek. Jeszcze tylko dwa zadania poboczne. Jeszcze tylko ta jedna broń, która do tej pory nie wypadła.

I co ciekawe, czasem nie chodzi wcale o to, żeby z tych rzeczy korzystać. Chodzi o sam akt posiadania. O to, że patrzymy na swój ekwipunek i widzimy pełną kolekcję. Że wchodzimy do menu osiągnięć i widnieje tam sto procent. Gra może nam już niczego nie oferować – ale my znaleźliśmy w niej cel, który był nasz. W grach bez mocnej fabuły albo emocjonalnych wyborów to właśnie kolekcjonowanie często pełni funkcję cichego reżysera – tego, co popycha nas do działania. Co porządkuje świat i nadaje sens. W świecie, w którym wszystko jest możliwe, szukamy tego, co mierzalne. Zrozumiałe. Zamknięte. I właśnie dlatego tyle tytułów stawia dziś na systemy kolekcjonerskie – nie tylko jako zawartość, ale i strukturę samej gry. Nie musimy tego lubić. Ale trudno nie docenić, jak skutecznie to działa na niektórych graczy.

Zabawa w mistrzostwo

A niektóre produkcje przyciągają nas ponownie nie dlatego, że mają coś nowego do pokazania. Nie dlatego, że czegoś jeszcze nie zrobiliśmy. Przyciągają, bo chcemy to zrobić lepiej. To regrywalność oparta na mistrzostwie. Na doskonaleniu jednego konkretnego zestawu umiejętności – aż do momentu, w którym czujemy, że naprawdę opanowaliśmy grę. Nie chodzi o wygranie. Chodzi o styl. O czystość wykonania. O to, żeby pokonać bossa bez oberwania ani razu. Przejść poziom w trzydzieści sekund zamiast w minutę. Albo po prostu poczuć, że tym razem naprawdę wiemy, co robimy.

Celeste to doskonały tego przykład – to platformówka, w której każdy skok musi być perfekcyjny. Nie wystarczy przejść poziom. Trzeba go przelecieć z gracją, jakbyśmy znali każdy piksel. Sekiro uczy nas rytmu walki tak długo, dopóki blokujemy nie z myślą o tym, co nadchodzi – tylko czujemy to, zanim się wydarzy. Trackmania zamienia zwykłe wyścigi w matematyczne równania, gdzie każdy milimetr, każdy zakręt, każda rama animacji ma znaczenie.

To właśnie tu pojawia się regrywalność najczystsza. Gra się nie zmienia. Nic się nie odblokowuje. Nie ma nowego zakończenia. Ale mimo to – wracamy. Bo tym razem chcemy pobić swój czas. Tym razem chcemy zrobić to bez pomyłek. Tym razem chcemy być lepsi, niż byliśmy wcześniej. W takich grach nie liczy się zawartość – tylko gracz jako zmienna. To my jesteśmy tym, co się zmienia z każdą sesją. A gra staje się lustrem, w którym odbija się nasz progres.

Nie każda gra może to zaoferować. Potrzeba do tego czystych, responsywnych systemów. Precyzyjnych zasad. I przestrzeni, w której samo granie jest nagrodą. Ale jeśli uda się to osiągnąć, to właśnie takie gry zostają z nami najdłużej. Nie dlatego, że mają więcej do pokazania. Tylko dlatego, że dają nam szansę, by udowodnić coś sobie.

Regrywalność nie jest z góry dobra ani zła

Po tak długiej analizie można by pomyśleć, że regrywalność to wyłącznie zestaw cech – systemów, wyborów czy struktur. Ale może jest jeszcze czymś więcej? Może to nie tylko odpowiedź na projekt gry, ale też potrzeba, która rodzi się w nas – graczach. Bo regrywalność to czasem nie pragnienie „więcej”, ale pragnienie „lepiej”. Nie pogoń za nowością, ale za głębszym doświadczeniem tej samej rzeczy. I może właśnie dlatego tak nas to pociąga – bo w świecie przesytu treści, regrywalność oferuje coś znajomego, coś, co już rozumiemy, ale jeszcze nie do końca. To trochę jak ulubiony film, który oglądamy po raz dziesiąty – nie dlatego, że nie mamy nic nowego do obejrzenia, ale dlatego, że chcemy jeszcze raz wejść w ten świat.

I właśnie tu warto zadać na sam koniec trudniejsze pytanie: czy to dobrze, że gry coraz częściej są projektowane tak, by były regrywalne?

Bo regrywalność nie zawsze wynika z miłości do tego medium. Czasem to chłodna kalkulacja. Model biznesowy. Sposób na to, żebyśmy nie odeszli od gry. Żebyśmy nie zdążyli zainteresować się czymś innym. Gry zaczynają nas trzymać przy sobie nie tylko jakością, ale też długością – systemami progresji, przepustkami sezonowymi, dziennymi zadaniami, platynami, których ostatni achievement każe spędzić dodatkowe 20 godzin na nudnym grindowaniu. W czasach, gdy każda z nich kosztuje 300 złotych, a nowości pojawiają się co tydzień, regrywalność stała się produktem premium. Czymś, co się sprzedaje w marketingu. Ale czy to naprawdę coś, czego potrzebujemy?

Z jednej strony – tak. Jeśli gra daje przestrzeń do eksperymentu, do opowieści, do mistrzostwa, do grania ponownie – to przecież dobrze, że możemy do niej wracać. Ale z drugiej – jeśli regrywalność to tylko kolejna warstwa kontroli, powtarzalności i psychologicznej manipulacji, to może nie jest to wcale takie dobrodziejstwo. Pytanie nie brzmi więc, czy regrywalność to coś dobrego. Tylko – jaka regrywalność to coś dobrego? Czy taka, która zostawia w nas nowe emocje i chęć do rzucania sobie nowych wyzwań? Czy taka, która dopisuje do backlogu jeszcze jedną grę, której nie potrafimy odpuścić?

Bo niektóre gry to produkty. A inne – to miejsca, do których chcemy wracać. Jak Skyrim. Jak Hollow Knight. Jak Elden Ring. I może właśnie dlatego niektóre gry nie kończą się nigdy. Bo my – świadomie albo i nie – nie chcemy, żeby się skończyły.