Silent Hill 2 jest bardziej gotycki niż Resident Evil Village. Nie potrzeba zamków i wampirów, by stworzyć prawdziwy horror

Silent Hill 2 nie jest pierwszą grą, jaka przychodzi na myśl, gdy wywołujemy hasło „gotyk”. Ten kojarzy się bowiem z konkretnymi obrazami – średniowieczną dekoracją, grozą i zjawiskami nadprzyrodzonymi. Jeśli jednak pokopiemy głębiej, odkryjemy, że psychologiczne horrory mogą mieć więcej wspólnego z tym nurtem, który wcale nie jest tak jednoznaczny, jak może się wydawać.

Silent Hill 2 bardziej gotycki niż Resident Evil Village

Olbrzymi szyszak miażdżący dziedzica tronu? Krwawiący posąg? Tak mroczne sceny znajdziecie w powieści uznawanej za przełomową w utworzeniu nurtu gotycyzmu, czyli w Zamczysku w Otranto napisanego przez Horacy’ego Walpole’a. To właśnie wtedy przyjęło się, że do przypięcia dziełu łatki „gotyckiego” wystarczą średniowieczna sceneria i nadprzyrodzone zjawiska. Sam autor inspirował się w swojej książce architekturą wieków ciemnych, a do napisania skłonił go sen wywołany posiadłością w Strawberry Hill.

Gdy oglądam zdjęcia wspomnianego miejsca, przypomina mi się eksploracja zamczyska hrabiny Dimitrescu w Resident Evil Village. Bogate komnaty pełne tajemniczych drzwi, wśród których bardzo łatwo zbłądzić. Zresztą produkcja Capcomu całkiem zgrabnie wykorzystywała motyw naszego zagubienia w rumuńskiej scenerii, gdzie na początku wszystko może nas zabić, a zamiast konfrontować się z wrogami – lepiej brać nogi za pas i uciekać.

Mimo wszystko to SH2 wydaje się jeszcze bardziej pasować do tego, co reprezentuje sobą gotycyzm, bo idzie w jego składniki głębiej niż wizualne kwestie i śmiercionośne straszaki ścigające nas po korytarzach. Przytoczony już Walpole potrafił bowiem zmieszać ze sobą elementy realne i niespójne, a opowieść w SH2 bywa niejasna, niczym koszmar rozgorączkowanej wyobraźni. Ktoś nagle znika, potem się pojawia, a bohater szuka nieżyjącej żony, która wysłała mu list, w mieście pełnym potworów – dopóki nie poskładamy tej historii w całość, nie dowiemy się, co faktycznie się za nią kryje.

Ann Radcliffe rozwinęła powieść gotycką sentymentalną, skupioną na relacjach i uczuciach między bohaterami. SH2 jeszcze mocniej pasuje do tego obrazu, ponieważ sterowany przez nas James przybywa do tytułowego miasteczka, które było dla niego i jego zmarłej żony „specjalnym miejscem”. Historia okazuje się eksplorować wydarzenia, jakie między nimi się rozegrały – chorobę ukochanej i wyrzuty sumienia po tym, jak ją zamordował. W Tajemnicach Udolpho Radcliffe pojawia się natomiast wątek markizy De Villeroi, otrutej przez męża, którego do zbrodni nakłoniła kochanka, reprezentująca destrukcyjną seksualność.

W końcu mamy także powieść gotycką z nurtu grozy, taką jak Mnich Matthew Gregory’ego Lewisa. Znajdziemy w niej fantastykę, czarną magię czy erotyzm, a autor nie szczędzi nam drastycznych szczegółów – opis rozkładającego się ciała dziecka, tulonego przez swoją matkę, pakty z diabłem czy żądza tytułowego mnicha, pchająca go do przemocy seksualnej i morderstwa, to mocna, wstrząsająca treść.

SH2 też nie stosuje żadnej taryfy ulgowej, wręcz obciążając gracza psychicznie brutalnymi scenami i frenetyczną atmosferą. Dodajmy, że niektóre potwory (jak pielęgniarki) w grze są hiperseksualizowane, Piramidogłowy ma uosabiać tłumione popędy Jamesa, a do tego protagonista napotyka Marię, mającą uwodzicielski i flirciarski styl bycia. Warto przytoczyć tutaj jeszcze gotyk amerykański, reprezentowany przez Edgara Allana Poego. W jego opowiadaniu Zagłada domu Usherów nawiedzoną posiadłość można rozpatrywać jako projekcję rozpadającego się umysłu.

Podróż przez labirynt

Dla mnie czołowym przedstawicielem gotycyzmu jest powieść Jana Potockiego tworzona na przełomie XVIII i XIX wieku, Rękopis znaleziony w Saragossie. To właśnie w podobnych dziełach można upatrywać korzeni współczesnych survival horrorów, także tych psychologicznych jak Silent Hill 2. Zacznijmy od tego, że wspomniana książka jest pochwałą siły rozumu – główny bohater, Alfons van Worden musi odkryć, jaka prawda stoi za nadprzyrodzonymi zjawiskami, co może przypominać zarówno rozwiązywanie zagadek, czyli stały element gameplayu SH2, jak i próbę poznania losów Jamesa i jego żony.

Powieść Potockiego jest powieścią szkatułkową – z jednej historii potrafi wyrastać kolejna i kolejna – mającą zatem wielu narratorów. To jak czytanie notatek i poznawanie losów innych postaci, jakie napotyka James w mglistym Silent Hill. Wspomniane miasteczko go pochłania, zmuszając do błądzenia po zakamarkach własnej rozpadającej się psychiki – nie tylko jego zresztą, także Angelę czy Eddiego. Sierra Morena w Rękopisie znalezionym w Saragossie to również przestrzeń graniczna, odcięta od reszty świata i w której można popaść w obłęd. Alfons słucha opowieści osób, które też tu utkwiły – znalazły się w pętli, wydawałoby się, pozbawionej wyjścia. Nie wiadomo, co jest jawą, a co snem, a poranne pobudki pod szubienicą Los Hermanos, obok trupów braci Zoto, niejednego by przekonały do narracji o opętaniach.

Najważniejsze, że miejsce akcji to prawdziwy labirynt. W obu przypadkach chodzi o potęgowanie poczucia zagubienia, które ma prowadzić do pytań o symbolikę oglądanych czy czytanych scen. Tylko Rękopis… w swoim przekazie jest oczywiście łagodniejszy. Upiorne pielęgniarki w SH2 od razu kojarzą się z uprzedmiotowieniem i drastyczną seksualizacją, co pokazuje frustrację seksualną Jamesa. U Potockiego trzeba jeszcze sprawdzić przypis albo mieć prawdziwie tajemną wiedzę, by połączyć czekoladki (mające właściwości afrodyzjaku) z siłami infernalnymi jako zapowiedź namiętnych i dalece kontrowersyjnych scen (jedna z postaci przy pomocy bombonierki wchodzi w romans z pewną kobietą i jej dwiema córkami).

Ile może zrobić człowiek dla własnego szczęścia?

Powyższy cytat można by idealnie odnieść do Jamesa. Tylko on ze swoją cnotliwością chce pomagać innym uwięzionym w Silent Hill – ale na ile to jego własna empatia, a na ile chęć poczucia się lepszym? W grze kwestię jego rzeczywistych intencji wytyka mu Angela:

Nawiasem mówiąc, pochodzące z Rękopisu… rozważanie mogłoby zdjąć trochę ciężaru z barków Jamesa. Uwolniłoby go nie tylko od poczucia winy, lecz także wcześniej od przymusu trwania przy żonie. Spokojnie jednak, w powieści konfrontowane są różne postawy, niekoniecznie przedstawiające cnotliwość jako marny przesąd.

Część rozważań dotyczy zresztą właśnie wspomnianej pożądliwości. Jak już wspomniałem, w Rękopisie… ma to zdecydowanie lżejszy wymiar. Jeśli bohater, przysięgający na wszystkie świętości o wierności swojej ukochanej, za moment ją zdradza i potem powtarza to raz za razem, to raczej się śmiejemy, niż rozpaczamy. Romansowość powieści Potockiego zapewnia dużo rozrywki, szczególnie gdy następni bohaterowie również wchodzą w trójkąty erotyczne.

Jest to swego rodzaju teatr odgrywany przed Alfonsem, mający przetestować jego odwagę i honor, a także wpleść w szeroko zakrojoną intrygę. Świat Silent Hill 2 też ma w sobie coś ze spektaklu, który może doprowadzić do tego, że James ostatecznie konfrontuje się z popełnioną przez siebie zbrodnią. Spotykane przez niego maszkary są bowiem pod niego dopasowane – te konkretne widzi tylko on sam i dotyczą jego przeszłości, zaś Angela i Eddie borykają się z innymi manifestacjami grozy, właściwymi dla ich doświadczeń. Trójkątem może być tu z kolei jego relacja z Marią, gdy przecież poszukuje bliźniaczo podobnej, lecz bardziej stonowanej żony, Mary.

Silent Hill 2 spadkobiercą dawnego gotyku?

Niesamowite jest dla mnie, jak wiele powiązań można utworzyć między powieścią, która ukazała się na początku XIX wieku, a grą oryginalnie wydaną w 2001 roku – chociaż podkreślę, że sam bardziej odnoszę się do jej remake’u z 2024 r., który mam w głowie na świeżo. Zagubienie, labirynt, pożądanie, zbrodnia, dziwne zjawiska, a i też struktura wymagająca od odbiorcy zaangażowania, uważności i interpretacji różnych symboli.

Silent Hill 2 staje się w tym rozumieniu spadkobiercą gotyku w różnych jego wydaniach. Zresztą nie tylko on, współczesne horrory mają więcej powiązań z tak kultowymi dziełami literatury, niż się wydaje – nawet jeśli są to powiązania nie do końca świadome. Komparatystyka potrafi jednak otworzyć drzwi do naprawdę ciekawych wniosków i uświadomić nam, że te dwie różne opowieści, przedstawione za pomocą innych mediów i oddalone od siebie o dwa stulecia, mogą ze sobą… cóż, rozmawiać.