Odyseja Nolana to wielkie rozczarowanie. Zamiast mocy klasycznej historii dostałem płaskie postacie i brak emocji
Jako fan Christophera Nolana i antycznych historii wiele sobie obiecywałem po Odysei. Nie spodziewałem się, że film zawiedzie aż tak bardzo pod względem scenariusza, który nie potrafi ulepić ze swoich bohaterów przekonujących ludzi.
Krzysztof Lewandowski
Christopher Nolan wyruszył do antycznego świata, by przedstawić nam Odyseję – legendarną epopeję Homera. Nie wraca jednak z tego zadania z tarczą. Film sprawia wrażenie chaotycznego i ma trudności z budowaniem napięcia czy emocji. Otrzymaliśmy techniczny majstersztyk, ale bez duszy.
Bo wszystko zaczyna się od sposobu opowiadania
Dzieła Nolana słyną z tego, że niekoniecznie opowiadają historię w chronologiczny sposób. Dunkierka przedstawia równolegle trzy wątki, których wydarzenia obejmują kolejno tygodnie, dni lub minuty, pokazując nam, jak różnie można odbierać upływ czasu, gdy walczy się o życie. Oppenheimer lawiruje między przesłuchaniem autora bomby atomowej a wydarzeniami skupionymi na jej konstruowaniu, by poprowadzić widzów do intensywnych, trzymających w napięciu momentów. W Memento, opierając się na protagoniście cierpiącym na amnezję następczą, śledziliśmy wydarzenia „od tyłu” – od najpóźniejszych do najwcześniejszych, najpierw skutek, potem ciąg przyczynowy.
W każdym z wymienionych wyżej filmów ta struktura miała cel. W Odysei nie ma żadnej. Nie widzę najmniejszego powodu, dlaczego aż tak pomieszano wątki, w efekcie czego skaczemy od tematu zalotników Penelopy (Anne Hathaway), przez pobyt Odyseusza (Matt Damon) u Kalipso (Charlize Theron), po Troję i powrót do Itaki, a nawet jeszcze pojawiają się retrospekcje sprzed wojennej wyprawy. To wszystko jest jednym wielkim bałaganem, przez który Odyseja traci na napięciu. Nie buduje podstaw pod wydarzenia – aury tajemnicy, zagrożenia, czegoś spektakularnego, na co mamy czekać.
Nie chodzi o niespodzianki, które byłyby niezgodne z homeryckim pierwowzorem. Po pierwsze – nawet to, co spodziewane, może nadchodzić z narastającym, wciągającym tempem. Po drugie – jeśli twórca opowiada coś w zmienionym układzie, to chciałbym widzieć sens: „Dlaczego tak, a nie inaczej? Czemu to służy?”. Moim zdaniem odpowiedź brzmi: „Niczemu”.
Zagubiony pierwiastek ludzki
Ze sposobu opowiadania wynika kolejny problem Odysei. Aby tak skakać po wątkach, film często posługuje się postaciami głównie jako narzędziami narracyjnymi. Dlatego np. Menelaos (Jon Bernthal) pojawia się tylko w celach ekspozycyjnych – żeby wprowadzić następną retrospekcję. I prawda jest taka, że to zadanie można byłoby dać każdemu innemu bohaterowi, nawet zupełnie anonimowemu wojownikowi granemu przez aktora z trzeciego szeregu. To nie musiał być słynny Menelaos ani Bernthal, skoro ich cechy charakterystycznie zupełnie nie zostały wykorzystane.
W pewnej chwili miałem wrażenie, że oglądam nie ludzką historię, a jakąś ekspozycję muzealną i postacie wypowiadają kwestie napisane im przez autorów wystawy. Z Odysei da się przecież wyciągnąć emocjonujące motywy – mamy Penelopę latami czekającą na męża i osaczoną przez zalotników, samotną Kalipso, która więzi Odyseusza na wyspie, głównego bohatera tułającego się po morzu, z dala od domu. Tylko każdy z tych tematów jest realizowany płytko albo w ogóle (Kalipso jest akurat narzędziem narracyjnym), przez co trudno się wczuć. Dialogi, napompowane patetycznością i ekspozycją, chwilami bezpośrednio wykładające to, jak mamy kogoś odbierać, zupełnie nie pomagają. Jak mam przejąć się kimś, kto do końca pozostaje dla mnie jednowymiarowym obiektem, a nie człowiekiem?
Zmarnowany potencjał
Oczami wyobraźni widzę, jak inny twórca mógłby na podstawie Odysei stworzyć film wręcz poetycki. Mitologiczny świat prosi się o takie potraktowanie – jeśli nie faktyczne dramaty ludzi albo atmosfera przygody (tej nie ma przez poszatkowany scenariusz), to może właśnie ten surrealistyczny kierunek i fantastyka pełna niepokojących dziwów? W przypadku Zielonego Rycerza Davida Lowery’ego ta sztuka się udała.
Odyseja ma zadatki na coś więcej niż przeciętne widowisko. Pod względem rozmachu, kostiumów i pięknych scenerii czuć w niej budżet i wewnętrzną spójność. Nie będę udawał historyka, który wyciągnie niepasujące detale, bo nie o to chodzi – najważniejsze, że faktycznie przenosimy się do nolanowej wersji antyku i nie oszczędza się tutaj na realnej scenografii. W dodatku udaje się trochę oddać mrok mitologicznych stworzeń – cyklop i olbrzymy mogą zachwycać swoją obcością, oddaną również wizualnie. Mniej podziwiałem muzykę Ludwiga Göranssona – jest przyjemnie patetyczna, ogłuszająca i energiczna, pasuje do wydarzeń, które dekoruje, podkręcając ich wagę. Jednak to kierunek artystyczny zbyt oczywisty i pozbawiony wyjątkowości, tylko jeden melancholijny utwór zapada w pamięć i czekam, aż będę mógł do niego wrócić.
Obsada? Gwiazdorska, tylko że pełna twarzy, które ostatnio w kinie oglądamy zdecydowanie za często. Tom Holland nie gra Telemacha inaczej niż Petera Parkera – z wyłączeniem żartów, bo humoru nie ma tutaj za grosz. Znów pojawia się także jego życiowa partnerka, Zendaya – jej Atena jest jednak filmowi zbędna. Robert Pattinson wciela się oślizgłego typa, co zanadto przypomina Delfina z Króla – ale Delfin był chociaż wspaniale przerysowany. Matt Damon i Anne Hathaway emanują charyzmą, lecz scenariusz nie pozwala oddać dramatu ich postaci ani rzeczywiście zrozumieć miłości, jaką siebie darzą.
Odyseja próbuje na koniec zostawić nas z przekazem – o końcu ówczesnej cywilizacji i wiążących się z nią ludzkich losach, ale nawet tego nie potrafi zrobić dobrze. Narzuca w rozprawkowym stylu, w jakich kategoriach należy odbierać podbicie Troi i pułapkę wymyśloną przez Odyseusza. W przedstawianiu epopei Homera niestety jest za dużo „szkolności” i przeciętności. Mogło być arcydzieło, które przypomni moc klasycznej historii i doprowadzi widownię do katharsis, a wyszło zaledwie ładne filmidło.
